Ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) trong dạy học ở trường THCS

01

Lý do chọn chuyên đề

Chương trình giáo dục phổ thông 2018 yêu cầu giáo viên THCS thiết kế được hoạt động học tập và học liệu bám yêu cầu cần đạt, đồng thời chú ý sự khác nhau về nhịp học trong cùng một lớp. Việc soạn ý tưởng bài dạy, nhiệm vụ, phiếu, câu hỏi và tình huống vì thế chiếm nhiều thời gian, nhất là khi một giáo viên dạy nhiều khối.

Hiện nay, công cụ trí tuệ nhân tạo đã đủ dễ để giáo viên mở ra và nhờ soạn giúp. Lợi ích nhìn thấy được: có nhanh vài cách vào bài, một phiếu học tập, một dàn câu hỏi. Khó khăn cũng xuất hiện cùng lúc. Nhiều đồng nghiệp hỏi bằng một câu rất ngắn, kiểu “soạn giáo án bài này”, rồi dùng gần như nguyên văn. Bản nhận về thường viết trôi, nhưng niên đại, công thức, câu trích hoặc đáp số có thể sai. Bài cũng ít khi tính đến em còn lúng túng ở bước đầu và em đã làm xong sớm.

Một số việc làm thêm phần rủi ro. Có giáo viên định dán bảng điểm kèm họ tên học sinh vào công cụ trên mạng để nhờ “chia nhóm”. Có phiếu đưa thẳng cho học sinh trong khi giáo viên chưa giải lại bài, chưa đối chiếu sách giáo khoa nhà trường đang dùng. Với học sinh khoảng 11 đến 15 tuổi, một chi tiết sai trong phiếu dễ được chép vào vở như kiến thức của bài.

Cụm chuyên môn giao nội dung này trong đợt sinh hoạt, do một trường THCS được phân công thực hiện, trước các chuyên đề dạy học phân hóa, kiểm tra đánh giá và AI hỗ trợ ôn thi vào lớp 10. Nếu cách dùng AI ở khâu chuẩn bị bài chưa được thống nhất, các chuyên đề sau dễ lặp lại việc lấy bản nháp chưa kiểm chứng làm học liệu.

Điều kiện các trường trong cụm cũng không giống nhau về phòng máy và thiết bị cá nhân của học sinh. Hướng làm được ngay là giáo viên dùng AI khi chuẩn bị bài, mang vào lớp một học liệu đã được chính mình duyệt. Chuyên đề được chọn vì việc đó đang diễn ra hằng tuần, và có thể chỉnh bằng một quy trình ngắn, không cần thêm hồ sơ mới.

02

Mục đích của chuyên đề

Mục đích chung

Giúp giáo viên THCS trong cụm chuyên môn khai thác AI đúng việc và có kiểm chứng, để ý tưởng bài dạy, nhiệm vụ học tập, phiếu, câu hỏi và học liệu sát yêu cầu cần đạt, đồng thời điều chỉnh được độ gợi ý cho đúng nhóm học sinh mình đang dạy.

Mục đích cụ thể

1. Giáo viên thống nhất được vai trò, khả năng và giới hạn của AI trong dạy học ở trường THCS.
2. Giáo viên có một quy trình soạn bài dùng được ngay: chốt yêu cầu cần đạt, viết câu lệnh, lấy bản nháp, thẩm định rồi mới dùng.
3. Cùng một nhiệm vụ học tập được chỉnh theo nhóm học sinh, vẫn giữ nguyên yêu cầu cần đạt.
4. Mỗi tổ có học liệu hoặc hoạt động đã được chính giáo viên sửa, dùng được trong đợt sinh hoạt và lần dạy thử ngay sau đó.
5. Cụm có một cách làm chung, để các chuyên đề sau khỏi lấy lại bản nháp chưa kiểm chứng.

Những việc phải làm để đạt các mục đích này nằm ở mục Nhiệm vụ của chuyên đề. Cách làm nằm ở mục Phương pháp, cách thức thực hiện.

03

Khách thể, đối tượng nghiên cứu và đối tượng tác động

Ba lớp này trùng một phần nhưng không phải một việc. Tách ra để khỏi nhầm người được nghiên cứu với người được hưởng học liệu.

Đối tượng tác động

Cũng là nhóm giáo viên ấy. Quy trình trong chuyên đề tác động vào cách họ soạn bài: viết câu lệnh, thẩm định bản nháp, rồi mới đưa học liệu vào lớp. Chuyên đề không tác động bằng cách giao học sinh dùng AI trên lớp.

Trong buổi sinh hoạt, tác động gắn với một bài tổ chọn và với lớp giáo viên đang đứng. Giới hạn về bài và thời gian nằm ở mục Phạm vi của chuyên đề.

04

Câu hỏi nghiên cứu

Câu hỏi này chỉ nhằm vào khâu chuẩn bị bài trong đợt sinh hoạt và lần dạy thử ngay sau đó, tại các tổ chuyên môn của cụm. Câu trả lời dự kiến nằm ở giả thuyết ngay sau đây. Căn cứ để trả lời là học liệu đã thẩm định và ghi chép sau một lần dạy thử, không phải một bài kiểm tra chuẩn hóa.

05

Giả thuyết khoa học

Giả thuyết này được xem là có cơ sở khi, sau buổi sinh hoạt và một lần dùng thử, sản phẩm của tổ thể hiện được các dấu hiệu sau:

1. Có ít nhất một lỗi của bản nháp được chỉ ra và được sửa trước khi phát cho học sinh.
2. Công thức, niên đại, số liệu, câu trích hoặc lệnh máy trong phiếu khớp bài đang dạy, theo đúng sách của trường.
3. Mức hỗ trợ và mức mở rộng cùng hướng tới một yêu cầu cần đạt; mức hỗ trợ không bị cắt thành bài dễ hơn hẳn.
4. Phiếu không chứa họ tên, điểm hoặc hoàn cảnh riêng của học sinh.
5. Sau tiết dạy thử, giáo viên ghi được một chỗ học sinh làm được và một chỗ phiếu còn vướng.

Chuyên đề không dùng một bài kiểm tra chuẩn hóa để chứng minh giả thuyết ngay trong đợt sinh hoạt. Căn cứ để bàn lại giả thuyết là sản phẩm đã thẩm định và ghi chép sau khi dạy. Nếu sản phẩm vẫn sai kiến thức hoặc vẫn giao cùng một phiếu cho cả lớp mà không có chỗ chỉnh, giả thuyết chưa được củng cố ở tổ đó và quy trình cần làm lại trên chính bài ấy.

06

Nhiệm vụ của chuyên đề

1. Làm rõ vấn đề: giáo viên lúng túng ở khâu nào khi dùng AI để soạn bài và để chỉnh nội dung theo học sinh.
2. Xác định vai trò, khả năng và giới hạn của AI trong dạy học THCS. Nội dung chốt nằm ở bước 1 của cách thức thực hiện.
3. Xây dựng quy trình năm bước soạn bài và mẫu câu lệnh cho năm loại việc: ý tưởng bài dạy, nhiệm vụ học tập, phiếu học tập, câu hỏi, học liệu. Năm bước được viết rõ ở bước 2 của cách thức thực hiện.
4. Xây dựng cách chỉnh một nhiệm vụ đã đúng thành hai phiên bản: nhiều gợi ý hơn cho học sinh còn lúng túng, mở hơn cho học sinh làm xong sớm.
5. Thể hiện quy trình bằng một số sản phẩm dạy học đã có phần lỗi bản nháp, phần đã sửa và phần đáp án.
6. Tổ chức buổi sinh hoạt để mỗi tổ tự làm một học liệu hoặc một hoạt động cho bài sắp dạy, rồi phản biện chéo.
7. Nhận sản phẩm về trường, dùng thử, ghi một điều chỉnh và chia sẻ trên nhóm tổ.

Nhiệm vụ 5 được trình bày thành học liệu riêng trong tệp Sản phẩm dạy học có sự hỗ trợ của AI, gồm minh họa Toán 8, Ngữ văn 8, Khoa học tự nhiên 8, Lịch sử 7 và Tiếng Anh 7, cùng phiếu thẩm định dùng chung. Các tổ Hóa học, Sinh học, Địa lý và Tin học dùng khung trong tệp đó để làm sản phẩm của môn mình.

07

Phạm vi của chuyên đề

08

Phương pháp, cách thức thực hiện

Phương pháp

• Nghiên cứu tài liệu. Đối chiếu định hướng chuyên đề trong kế hoạch sinh hoạt chuyên môn của cụm với yêu cầu cần đạt của Chương trình giáo dục phổ thông 2018 và với sách giáo khoa từng trường đang dạy.
• Thảo luận tình huống. Đưa các tình huống đang gặp — phiếu có câu trích không có trong sách, đáp số đúng nhưng lời giải sai, định dán bảng điểm kèm họ tên — để cụm tự chốt cách xử lý, thay cho một bài nói một chiều.
• Thực hành thiết kế. Mỗi tổ dùng câu lệnh đủ ràng buộc để tạo một bản nháp cho bài sắp dạy, rồi sửa bằng chuyên môn của môn mình.
• Thẩm định chéo. Tổ khác đọc sản phẩm theo phiếu thẩm định: đúng yêu cầu cần đạt chưa, kiến thức đã đối chiếu chưa, học sinh có hiểu lệnh không, đã có chỗ chỉnh theo đối tượng chưa.
• Dùng thử và ghi lại. Giáo viên dạy một tiết hoặc một hoạt động bằng học liệu đã duyệt, ghi một điều học sinh làm được và một chỗ phiếu còn vướng. Ghi chép này dùng để xem giả thuyết có đứng với bài đó hay không.

Cách thức thực hiện

Biện pháp tác động gồm ba việc làm liên tiếp. Giáo viên không bỏ bước nào rồi vẫn coi sản phẩm là đã xong.

Mẫu câu lệnh dùng chung trong buổi thực hành

Mỗi tổ điền chỗ trong ngoặc vuông theo bài sắp dạy. Chỗ không chắc, yêu cầu công cụ ghi rõ để giáo viên đối chiếu, không được điền cho có.

Câu lệnh gốc khi soạn nhiệm vụ học tập cho học sinh. Khi cần phiếu, câu hỏi hoặc học liệu, chỉ đổi dòng “sản phẩm cần tạo”.

Bạn hỗ trợ giáo viên THCS môn [môn], lớp [lớp]. Học sinh khoảng 11–15 tuổi.

Bài: [tên bài]. Bộ sách nhà trường đang dùng: [tên bộ sách].
Yêu cầu cần đạt: [1–2 ý].
Thời lượng: [số phút]. Khó khăn của lớp, không nêu tên học sinh: [mô tả dạng lỗi].
Sản phẩm cần tạo: [nhiệm vụ / phiếu / câu hỏi / học liệu], có phần học sinh và phần đáp án hoặc hướng xử lý cho giáo viên.

Không bịa trích dẫn, số liệu, công thức, niên đại. Không vượt chương trình lớp này.
Chỗ không chắc hãy ghi [CẦN GIÁO VIÊN ĐỐI CHIẾU].

Tiến trình trong buổi sinh hoạt và sau buổi

Năm sản phẩm đã đi hết các bước trên, để tổ xem cách trình bày lỗi và cách sửa, được xếp ở tệp sản phẩm dạy học. Phiếu thẩm định một trang nằm cuối tệp ấy, dùng để kẹp cùng học liệu khi nộp về người điều hành.

09

Kết quả cần có

Chuyên đề kết thúc đợt sinh hoạt khi cụm nhận được đủ các sản phẩm dưới đây. Đây là kết quả của cách làm, chưa phải số liệu một cuộc thực nghiệm. Các sản phẩm đồng thời là dấu hiệu để xem giả thuyết khoa học có đứng với bài đó hay không.

1. Quy trình và câu lệnh dùng chung, nêu trong mục phương pháp của tài liệu này, để tổ nào cũng soạn theo cùng các bước.
2. Mỗi tổ một học liệu hoặc một hoạt động cho bài sắp dạy trong đợt này, có đáp án hoặc hướng xử lý, có dòng giáo viên thẩm định, có ít nhất một lỗi của bản nháp đã được sửa.
3. Hai mức nhiệm vụ trên cùng yêu cầu cần đạt: mức nhiều gợi ý hơn và mức mở hơn.
4. Phiếu thẩm định kẹp cùng học liệu khi nộp về người điều hành và khi lưu kho học liệu của cụm.
5. Một ghi chép sau tiết dạy thử: một chỗ học sinh làm được và một chỗ phiếu còn vướng. Ghi chép này là căn cứ để xem giả thuyết có đứng với bài đó hay không.

Năm học liệu minh họa đã làm đủ các bước, để các tổ xem cách trình bày, nằm ở tệp Sản phẩm dạy học có sự hỗ trợ của AI. Phiếu thẩm định một trang nằm cuối tệp ấy. Sản phẩm của từng tổ sau buổi sinh hoạt là bản do chính tổ làm, không thay bằng bản minh họa.

10

Tài liệu tham khảo

Chỉ ghi những tài liệu chuyên đề này thực sự dựa vào khi xác định vấn đề, yêu cầu cần đạt và phạm vi. Khi đối chiếu một phiếu cụ thể, giáo viên dùng đúng bài trong sách của trường mình, không trích nguyên văn sách vào chuyên đề.

1. Bộ Giáo dục và Đào tạo (2018), Chương trình giáo dục phổ thông – Chương trình tổng thể, ban hành kèm Thông tư số 32/2018/TT-BGDĐT ngày 26 tháng 12 năm 2018.
2. Bộ Giáo dục và Đào tạo (2018), chương trình các môn học cấp trung học cơ sở ban hành kèm Thông tư số 32/2018/TT-BGDĐT, dùng khi chốt yêu cầu cần đạt của bài được chọn.
3. Cụm chuyên môn cấp THCS, kế hoạch sinh hoạt chuyên môn của năm học, mục giao chuyên đề này.
4. Sách giáo khoa lớp 6, 7, 8, 9 các môn, đúng bộ sách từng trường trong cụm đang dạy. Dùng để đối chiếu công thức, sự kiện, câu trích và từ vựng trước khi phát phiếu.