📘 MÔ HÌNH "SGK + HƯỚNG DẪN ĐA PHƯƠNG TIỆN" - TIN 6

Bài 16 giới thiệu chủ đề Các cấu trúc điều khiển. Sau bài học, em sẽ nắm được ba loại cấu trúc: tuần tự, rẽ nhánh và lặp. Em cũng biết mô tả thuật toán đơn giản bằng liệt kê các bước hoặc sơ đồ khối.

Phần khởi động có trò chơi Đúng hay Sai. Giáo viên chuẩn bị phiếu hai chủ đề Sinh học và Toán, mỗi phiếu ghi một câu đúng hoặc sai. Bốn học sinh chia hai cặp, mỗi cặp chọn một chủ đề và trong một phút lần lượt đọc phiếu, người còn lại gật hoặc lắc đầu. Sau đó cả lớp chấm điểm: mỗi lần trả lời đúng được một điểm, cặp nào nhiều điểm hơn thì thắng.

Hoạt động 1 yêu cầu nhóm thảo luận về kết quả trò chơi khởi động. Các em cần xác định điều kiện để cặp chơi được cộng một điểm và liệt kê các bước đánh giá điểm. Hoạt động này giúp nhận ra cấu trúc rẽ nhánh khi kiểm tra đúng-sai và cấu trúc tuần tự khi thực hiện từng bước chấm điểm.

Thuật toán là dãy các bước rõ ràng để giải một vấn đề. Cấu trúc tuần tự làm các lệnh lần lượt từ đầu đến cuối, như các bước trong trò chơi Đông-Tây-Nam-Bắc. Cấu trúc rẽ nhánh (lựa chọn) xảy ra khi bước tiếp theo phụ thuộc điều kiện, ví dụ trả lời đúng thì cộng điểm. Hình 6.6 minh họa cấu trúc tuần tự với ba lệnh nối tiếp nhau.

Trong sơ đồ khối, hình thoi biểu diễn điều kiện. Cấu trúc rẽ nhánh dạng thiếu chỉ thực hiện lệnh khi điều kiện đúng, như Hình 6.7: trả lời đúng thì cộng một điểm, sai thì bỏ qua. Cấu trúc rẽ nhánh dạng đủ có hành động cho cả hai nhánh, như Hình 6.8: câu đúng thì gật đầu, câu sai thì lắc đầu.

Bảng tóm tắt ba cấu trúc: tuần tự thực hiện lệnh theo thứ tự; rẽ nhánh dạng thiếu chỉ làm lệnh khi điều kiện đúng; rẽ nhánh dạng đủ làm Lệnh 1 nếu đúng, Lệnh 2 nếu sai. Mỗi cấu trúc đều có sơ đồ khối minh họa với hình thoi cho điều kiện và hình chữ nhật cho lệnh.

Bài tập yêu cầu kể hai việc hằng ngày làm theo từng bước tuần tự và mô tả một việc bằng sơ đồ khối. Câu Nếu trời mưa thì em không đi đá bóng thể hiện cấu trúc rẽ nhánh: có điều kiện kiểm tra và hành động tương ứng khi điều kiện đúng.

Phần 2 giới thiệu cấu trúc lặp. Hoạt động 2 yêu cầu xác định trong trò chơi khởi động hoạt động nào được lặp lại và điều kiện nào để dừng trò chơi. Đây là bước chuẩn bị để hiểu thuật toán có bước thực hiện nhiều lần.

Cấu trúc lặp mô tả các bước được thực hiện nhiều lần. Trong trò chơi, hai người lặp lại việc đọc phiếu và trả lời cho đến khi hết thời gian. Mọi cấu trúc lặp đều có bước kiểm tra điều kiện để quyết định tiếp tục hay dừng. Hình 6.9 minh họa: nếu còn thời gian thì đọc phiếu và trả lời, rồi quay lại kiểm tra.

Cấu trúc lặp luôn có bước kiểm tra điều kiện kết thúc. Sơ đồ khối: nếu điều kiện đúng thì thực hiện lệnh rồi quay lại kiểm tra; nếu sai thì thoát vòng lặp. Ba cấu trúc tuần tự, rẽ nhánh và lặp đủ để mô tả mọi thuật toán.

Bài tập yêu cầu kể hai việc có các bước lặp lại nhiều lần. Ví dụ Scratch: Khoa muốn chú mèo di chuyển 10 bước liên tục cho đến khi chạm biên thì dừng. Điều kiện dừng là chạm biên. Hình 6.10 là sơ đồ khối chưa hoàn thành: hình thoi Chưa chạm biên, nhánh Đúng là Di chuyển 10 bước rồi lặp lại, nhánh Sai là Dừng lại.

Phần Luyện tập yêu cầu biểu diễn các câu an toàn mạng dưới dạng sơ đồ khối cấu trúc rẽ nhánh. Ba tình huống: bị đe dọa trên mạng thì báo cha mẹ; nhận thư đính kèm từ người lạ thì không mở; người lạ xin thông tin cá nhân thì không gửi.

Bài tập 2 yêu cầu tìm câu nào biểu diễn được bằng sơ đồ khối có cấu trúc lặp. Câu a là rẽ nhánh một lần; câu c là rẽ nhánh đủ hai nhánh; câu b là lặp: nếu chưa làm hết bài tập thì phải làm đến khi hết.

Bài tập 3 so sánh hai sơ đồ Hình 6.11a và 6.11b cùng điều kiện Chưa trúng đích và lệnh Ném bóng vào đích. Hình 6.11a có mũi tên quay lại nên là cấu trúc lặp: ném lại cho đến khi trúng. Hình 6.11b không quay lại nên là rẽ nhánh: chỉ ném một lần nếu chưa trúng rồi kết thúc.

Phần Vận dụng so sánh nhận xét của bạn An về Hình 6.12a và 6.12b. Hình 6.12a: nếu chưa hiểu bài thì đọc lại sách một lần rồi làm bài tập — đây là rẽ nhánh. Hình 6.12b: nếu chưa hiểu thì đọc lại sách nhiều lần cho đến khi hiểu, sau đó mới làm bài tập một lần — đây là lặp kết hợp rẽ nhánh. An đúng về 6.12a nhưng chưa chính xác về 6.12b vì làm bài tập chỉ một lần.

Bài tập 2 phần Vận dụng: việc tính điểm cho mỗi cặp chơi trong trò khởi động là hoạt động lặp. Công việc lặp lại là đánh giá từng lượt chơi của cặp: kiểm tra câu trả lời đúng-sai và cộng điểm nếu đúng. Em cần vẽ sơ đồ khối với điều kiện còn lượt chơi và lệnh chấm điểm lặp lại.

Bài tập 3 mô tả cô giáo điểm danh: gọi tên từng bạn, nếu bạn trả lời có thì gọi tiếp, nếu không thì đánh dấu vắng rồi gọi tiếp. Hoạt động này kết hợp cấu trúc lặp lặp qua danh sách lớp và cấu trúc rẽ nhánh khi xử lý có mặt hay vắng mặt. Em cần vẽ sơ đồ khối mô tả cả hai cấu trúc.