Kế hoạch bài dạy

Trường: ...
Tổ: ... 		Họ và tên giáo viên: ...
TÊN BÀI DẠY: BÀI 10: TIÊN ĐỀ EUCLID. TÍNH CHẤT CỦA HAI ĐƯỜNG THẲNG SONG SONG
Môn học: Toán học; lớp: 7
Thời gian thực hiện: 2 (số tiết)

I. Mục tiêu

1. Về kiến thức: Nêu cụ thể nội dung kiến thức học sinh cần học trong bài theo yêu cầu cần đạt của nội dung giáo dục/chủ đề tương ứng trong chương trình môn học/hoạt động giáo dục.

  • Nhận biết được tiên đề Euclid về đường thẳng song song: qua một điểm nằm ngoài một đường thẳng, chỉ có một đường thẳng song song với đường thẳng đó.
  • Nêu được các tính chất của hai đường thẳng song song: nếu một đường thẳng cắt hai đường thẳng song song thì hai góc so le trong bằng nhau, hai góc đồng vị bằng nhau, hai góc trong cùng phía bù nhau.
  • Vận dụng tiên đề Euclid và tính chất của hai đường thẳng song song để tính số đo góc và giải thích các quan hệ hình học liên quan.
  • Tiên đề Euclid về điểm thuộc đường thẳng và tính chất góc (SGK).
  • Chứng minh đơn giản «nếu… thì…» dựa trên tiên đề đã học.

2. Về năng lực: Nêu cụ thể yêu cầu học sinh làm được gì (biểu hiện cụ thể của năng lực chung và năng lực đặc thù môn học cần phát triển) trong hoạt động học để chiếm lĩnh và vận dụng kiến thức theo yêu cầu cần đạt của chương trình môn học/hoạt động giáo dục.

Năng lực đặc thù (Toán học):

  • Tư duy và lập luận toán học: Vận dụng tiên đề Euclid và tính chất hai đường thẳng song song để suy luận, tính số đo góc.
  • Mô hình hóa toán học: Liên hệ hình ảnh các đường thẳng song song và tính chất góc trong các vật dụng thực tế (thang gấp, khung cửa,…).
  • Sử dụng công cụ, phương tiện học toán: Dùng thước, eke, thước đo góc để vẽ hình và kiểm tra tính chất góc.
  • Giao tiếp toán học: Trình bày, lập luận việc vận dụng tiên đề và tính chất bằng ngôn ngữ, kí hiệu toán học chính xác.

Năng lực chung:

  • Giao tiếp và hợp tác: Trao đổi, thảo luận nhóm khi quan sát hình vẽ và thực hành vẽ hình, đo góc.
  • Tự chủ và tự học: Tự hoàn thành bài luyện tập và bài vận dụng.

3. Về phẩm chất: Nêu cụ thể yêu cầu về hành vi, thái độ (biểu hiện cụ thể của phẩm chất cần phát triển gắn với nội dung bài dạy) của học sinh trong quá trình thực hiện các nhiệm vụ học tập và vận dụng kiến thức vào cuộc sống.

  • Chăm chỉ: Tích cực thực hành vẽ hình, tính góc chính xác.
  • Trung thực: Báo cáo đúng kết quả đo, tính toán số đo góc.
  • Trách nhiệm: Có trách nhiệm khi thực hiện nhiệm vụ cá nhân và nhóm.

4. Về năng lực số: Nêu cụ thể năng lực số mà học sinh cần đạt được trong bài học, quy định trong khung năng lực số.

  • Hiểu biết số: Nhận biết cách phần mềm hình học động minh họa tiên đề Euclid và tính chất hai đường thẳng song song tương ứng với khái niệm trong sách giáo khoa.
  • Sử dụng và tạo nội dung số: Sử dụng phần mềm GeoGebra (nếu có điều kiện) để dựng hình, kiểm tra tính chất góc khi hai đường thẳng song song.

II. Thiết bị dạy học và học liệu

Nêu cụ thể các thiết bị dạy học và học liệu được sử dụng trong bài dạy để tổ chức cho học sinh hoạt động nhằm đạt được mục tiêu, yêu cầu của bài dạy (muốn hình thành phẩm chất, năng lực nào thì hoạt động học phải tương ứng và phù hợp).

  • Sách giáo khoa Toán 7 tập 1 – Kết nối tri thức với cuộc sống (Bài 10: Tiên đề Euclid. Tính chất của hai đường thẳng song song).
  • Thước thẳng, eke, thước đo góc.
  • Máy tính, máy chiếu; phần mềm GeoGebra (nếu có điều kiện).
  • Phiếu học tập; bảng nhóm, bút dạ.
  • Bảng tiên đề SGK in sẵn
  • Compa, thước thẳng

III. Tiến trình dạy học

1. Hoạt động 1: Mở đầu/Khởi động

Xác định vấn đề/nhiệm vụ học tập/Mở đầu (Ghi rõ tên thể hiện kết quả hoạt động)

Tình huống mở đầu SGK: cho một điểm M nằm ngoài đường thẳng a, học sinh thử vẽ các đường thẳng đi qua M và song song với a, từ đó đặt vấn đề có bao nhiêu đường thẳng như vậy.

a) Mục tiêu: Nêu mục tiêu giúp học sinh xác định được vấn đề/nhiệm vụ cụ thể cần giải quyết trong bài học hoặc xác định rõ cách thức giải quyết vấn đề/thực hiện nhiệm vụ trong các hoạt động tiếp theo của bài học.

Giúp học sinh trải nghiệm việc vẽ đường thẳng song song qua một điểm cho trước; xác định nhiệm vụ của bài học: tìm hiểu tiên đề Euclid và tính chất của hai đường thẳng song song.

b) Nội dung: Nêu rõ nội dung yêu cầu/nhiệm vụ cụ thể mà học sinh phải thực hiện (xử lí tình huống, câu hỏi, bài tập, thí nghiệm, thực hành…) để xác định vấn đề cần giải quyết/nhiệm vụ học tập cần thực hiện và đề xuất giải pháp giải quyết vấn đề/cách thức thực hiện nhiệm vụ.

Giáo viên yêu cầu học sinh vẽ đường thẳng a và một điểm M không thuộc a; dùng eke vẽ một đường thẳng qua M song song với a.

  • Em có vẽ được đường thẳng như vậy không?
  • Em có thể vẽ được một đường thẳng khác qua M cũng song song với a không? Vì sao?
  • Vậy qua điểm M có bao nhiêu đường thẳng song song với a?

Trao đổi GV – HS (gợi ý):

  • GV: Qua tình huống mở đầu SGK, em cần tìm hiểu điều gì?
  • HS (mong đợi): Nêu 1–2 nhận xét và câu hỏi gắn Tiên đề Euclid về điểm thuộc đường thẳng và tính chất góc (S.
  • GV: Em đặt một câu hỏi cho tiết học?
  • HS (mong đợi): Câu hỏi dựa trên hình/số liệu SGK.

c) Sản phẩm: Trình bày cụ thể yêu cầu về nội dung và hình thức của sản phẩm hoạt động theo nội dung yêu cầu/nhiệm vụ mà học sinh phải hoàn thành: kết quả xử lí tình huống; đáp án của câu hỏi, bài tập; kết quả thí nghiệm, thực hành; trình bày, mô tả được vấn đề cần giải quyết hoặc nhiệm vụ học tập phải thực hiện tiếp theo và đề xuất giải pháp thực hiện.

Hình vẽ của học sinh: vẽ được một đường thẳng qua M song song với a; nhận xét (bằng trực giác) là không thể vẽ thêm một đường thẳng khác qua M cũng song song với a; nêu được nhu cầu tìm hiểu khẳng định chính xác về điều này.

HS nêu nhận xét ban đầu và nhiệm vụ học tập.

d) Tổ chức thực hiện: Trình bày cụ thể các bước tổ chức hoạt động học cho học sinh từ chuyển giao nhiệm vụ, theo dõi, hướng dẫn, kiểm tra, đánh giá quá trình và kết quả thực hiện nhiệm vụ thông qua sản phẩm học tập.

  • Giao nhiệm vụ: Giáo viên nêu yêu cầu vẽ hình; yêu cầu học sinh thực hiện cá nhân, sau đó trao đổi cặp.
  • Thực hiện nhiệm vụ: Học sinh vẽ hình bằng eke, quan sát, trao đổi cặp đôi trong 2–3 phút.
  • Báo cáo, thảo luận: Gọi 2–3 học sinh trình bày hình vẽ và nhận xét; lớp nhận xét, bổ sung.
  • Kết luận, nhận định: Giáo viên chốt: đây chính là nội dung của tiên đề Euclid mà bài học sẽ làm rõ; dẫn dắt vào Hoạt động 2.

2. Hoạt động 2: 1. Tiên đề Euclid về đường thẳng song song

Hình thành kiến thức mới/giải quyết vấn đề/thực thi nhiệm vụ đặt ra từ Hoạt động 1 (Ghi rõ tên thể hiện kết quả hoạt động).

Nội dung SGK: 1. Tiên đề Euclid về đường thẳng song song – qua một điểm nằm ngoài một đường thẳng, chỉ có một đường thẳng song song với đường thẳng đó.

a) Mục tiêu: Nêu mục tiêu giúp học sinh thực hiện nhiệm vụ học tập để chiếm lĩnh kiến thức mới/giải quyết vấn đề/thực hiện nhiệm vụ đặt ra từ Hoạt động 1.

Học sinh phát biểu được nội dung tiên đề Euclid về đường thẳng song song; nhận biết được ý nghĩa "duy nhất một đường thẳng" trong tiên đề.

b) Nội dung: Nêu rõ nội dung yêu cầu/nhiệm vụ cụ thể của học sinh làm việc với sách giáo khoa, thiết bị dạy học, học liệu cụ thể (đọc/xem/nghe/nói/làm) để chiếm lĩnh/vận dụng kiến thức để giải quyết vấn đề/nhiệm vụ học tập đã đặt ra từ Hoạt động 1.

  • Học sinh đọc SGK mục 1; đối chiếu với kết quả vẽ hình ở Hoạt động 1.
  • Thảo luận nhóm đôi: phát biểu lại tiên đề Euclid bằng lời của mình; giải thích vì sao chỉ có một đường thẳng như vậy (không phải hai, ba,…).
  • Vận dụng: cho điểm N và đường thẳng b, chỉ ra đường thẳng duy nhất qua N song song với b bằng eke.

Trao đổi GV – HS (gợi ý):

  • GV: Em nêu quy tắc/khái niệm trọng tâm «Nội dung SGK: 1. Tiên đề Euclid về đường thẳng song song – qua một điể»?
  • HS (mong đợi): Trích SGK đúng; kèm ví dụ ngắn.
  • GV: Lỗi hay gặp ở phần này?
  • HS (mong đợi): Ví dụ: nhầm kí hiệu trên hình hoặc đơn vị đo.

c) Sản phẩm: Trình bày cụ thể về kiến thức mới/kết quả giải quyết vấn đề/thực hiện nhiệm vụ học tập mà học sinh cần viết ra, trình bày được.

  • Vở ghi: nội dung tiên đề Euclid kèm hình vẽ minh họa.
  • Hình vẽ đúng đường thẳng duy nhất qua N song song với b.

Vở ghi chú và ví dụ hoạt động 2.

d) Tổ chức thực hiện: Hướng dẫn, hỗ trợ, kiểm tra, đánh giá quá trình và kết quả thực hiện hoạt động của học sinh.

  • Giao nhiệm vụ: Giáo viên nêu nội dung tiên đề; hướng dẫn học sinh đối chiếu với hình vẽ đã thực hiện.
  • Thực hiện nhiệm vụ: Học sinh đọc, thảo luận nhóm đôi, vẽ hình vận dụng; giáo viên quan sát, hỗ trợ.
  • Báo cáo, thảo luận: 2–3 học sinh trình bày cách phát biểu tiên đề và hình vẽ; lớp nhận xét.
  • Kết luận, nhận định: Giáo viên chốt kiến thức về tiên đề Euclid; chuyển sang nội dung tính chất của hai đường thẳng song song.

3. Hoạt động 3: 2. Tính chất của hai đường thẳng song song

Hình thành kiến thức mới/giải quyết vấn đề/thực thi nhiệm vụ đặt ra từ các hoạt động trước (Ghi rõ tên thể hiện kết quả hoạt động).

Nội dung SGK: 2. Tính chất của hai đường thẳng song song – nếu một đường thẳng cắt hai đường thẳng song song thì: hai góc so le trong bằng nhau; hai góc đồng vị bằng nhau; hai góc trong cùng phía bù nhau.

a) Mục tiêu: Nêu mục tiêu giúp học sinh thực hiện nhiệm vụ học tập để chiếm lĩnh kiến thức mới/giải quyết vấn đề/thực hiện nhiệm vụ đặt ra từ các hoạt động trước.

Học sinh phát biểu được tính chất của hai đường thẳng song song; vận dụng tính chất để tính số đo các góc tạo bởi một đường thẳng cắt hai đường thẳng song song.

b) Nội dung: Nêu rõ nội dung yêu cầu/nhiệm vụ cụ thể của học sinh làm việc với sách giáo khoa, thiết bị dạy học, học liệu cụ thể (đọc/xem/nghe/nói/làm) để chiếm lĩnh/vận dụng kiến thức để giải quyết vấn đề/nhiệm vụ học tập đã đặt ra từ các hoạt động trước.

  • Học sinh đọc SGK mục 2; thực hành đo các góc tạo bởi một đường thẳng cắt hai đường thẳng song song đã vẽ trước đó.
  • Thảo luận nhóm 4: so sánh số đo các cặp góc so le trong, đồng vị, trong cùng phía; rút ra nhận xét về tính chất.
  • Vận dụng: cho hai đường thẳng song song bị cắt bởi một đường thẳng thứ ba, biết một góc, tính các góc còn lại dựa vào tính chất.

Trao đổi GV – HS (gợi ý):

  • GV: Em nêu quy tắc/khái niệm trọng tâm «Nội dung SGK: 2. Tính chất của hai đường thẳng song song – nếu một đườ»?
  • HS (mong đợi): Trích SGK đúng; kèm ví dụ ngắn.
  • GV: Lỗi hay gặp ở phần này?
  • HS (mong đợi): Ví dụ: nhầm kí hiệu trên hình hoặc đơn vị đo.

c) Sản phẩm: Trình bày cụ thể về kiến thức mới/kết quả giải quyết vấn đề/thực hiện nhiệm vụ học tập mà học sinh cần viết ra, trình bày được.

  • Vở ghi: tính chất của hai đường thẳng song song kèm hình vẽ minh họa.
  • Kết quả tính đúng số đo các góc trong bài tập vận dụng.

Vở ghi chú và ví dụ hoạt động 3.

d) Tổ chức thực hiện: Hướng dẫn, hỗ trợ, kiểm tra, đánh giá quá trình và kết quả thực hiện hoạt động của học sinh.

  • Giao nhiệm vụ: Giáo viên hướng dẫn học sinh đo góc, so sánh và rút ra tính chất; giao bài tập vận dụng tính góc.
  • Thực hiện nhiệm vụ: Học sinh thảo luận nhóm, đo và tính toán; giáo viên quan sát, hỗ trợ nhóm còn lúng túng.
  • Báo cáo, thảo luận: Đại diện nhóm trình bày kết quả đo và tính; các nhóm khác nhận xét, đối chiếu.
  • Kết luận, nhận định: Giáo viên chốt kiến thức về tính chất của hai đường thẳng song song; chuyển sang luyện tập.

4. Hoạt động 4: Luyện tập kiến thức đã học

Nêu rõ mục tiêu vận dụng kiến thức đã học ở các hoạt động bên trên đây vào việc phát triển các kĩ năng gì cho học sinh.

Phần Luyện tập SGK: các bài tập vận dụng tiên đề Euclid và tính chất của hai đường thẳng song song để tính số đo góc.

a) Mục tiêu: Nêu rõ mục tiêu vận dụng kiến thức đã học và yêu cầu phát triển các kĩ năng vận dụng kiến thức cho học sinh.

Học sinh vận dụng tiên đề Euclid và tính chất của hai đường thẳng song song để giải bài tập; rèn kĩ năng vẽ hình chính xác và trình bày lập luận tính góc.

b) Nội dung: Nêu rõ nội dung cụ thể của hệ thống câu hỏi, bài tập, bài thực hành, thí nghiệm giao cho học sinh thực hiện.

  • Bài 1: Cho hai đường thẳng song song a, b bị cắt bởi đường thẳng c tạo một góc 62°; tính tất cả các góc còn lại tại hai giao điểm.
  • Bài 2: Cho điểm K nằm ngoài đường thẳng d; vẽ đường thẳng duy nhất qua K song song với d bằng eke; giải thích căn cứ (tiên đề Euclid).
  • Bài 3: Cho hai góc trong cùng phía có tổng số đo bằng 180° khi một đường thẳng cắt hai đường thẳng; hỏi hai đường thẳng đó có song song không? Vì sao?
  • Bài 4 (nâng cao): Bài toán kết hợp dấu hiệu nhận biết (Bài 9) và tính chất (Bài 10) để tính số đo góc qua nhiều bước lập luận.

Trao đổi GV – HS (gợi ý):

  • GV: Bài em làm thuộc dạng nào? Nêu 2–3 bước giải.
  • HS (mong đợi): Phân loại và trình bày lời giải.
  • GV: Em kiểm tra lại đáp số thế nào?
  • HS (mong đợi): Thay ngược, vẽ hình hoặc đối chiếu SGK.

c) Sản phẩm: Đáp án, lời giải của các câu hỏi, bài tập; các bài thực hành, thí nghiệm do học sinh thực hiện, viết báo cáo, thuyết trình.

Bài làm trong vở/phiếu học tập với hình vẽ và lời giải đúng cho các bài 1–3 (bắt buộc); bài 4 dành cho học sinh khá, giỏi; trình bày rõ ràng, đúng kí hiệu góc.

Bài làm có lời giải hoặc trao đổi miệng.

d) Tổ chức thực hiện: Nêu rõ cách thức giao nhiệm vụ cho học sinh; hướng dẫn hỗ trợ học sinh thực hiện; kiểm tra, đánh giá kết quả thực hiện.

  • Giao nhiệm vụ: Giáo viên giao bài tập theo mức độ; quy định thời gian làm bài.
  • Thực hiện nhiệm vụ: Học sinh làm cá nhân; trao đổi cặp với bài khó; giáo viên quan sát, hỗ trợ.
  • Báo cáo, thảo luận: Gọi học sinh lên bảng trình bày; lớp nhận xét, sửa sai.
  • Kết luận, nhận định: Giáo viên nhận xét, chốt lại các lỗi thường gặp (nhầm tính chất chiều thuận với dấu hiệu chiều nghịch); tuyên dương học sinh làm tốt.

5. Hoạt động 5: Bài tập thực tiễn phát triển năng lực

Phát triển được năng lực gì của học sinh thông qua nhiệm vụ/yêu cầu của bài tập vận dụng.

Phần Vận dụng SGK: học sinh liên hệ tiên đề Euclid và tính chất của hai đường thẳng song song với các hình ảnh, đồ vật quen thuộc trong đời sống.

a) Mục tiêu: Nêu rõ mục tiêu phát triển năng lực của học sinh thông qua nhiệm vụ/yêu cầu vận dụng kiến thức, kĩ năng vào thực tiễn (theo từng bài hoặc nhóm bài có nội dung phù hợp).

Phát triển năng lực mô hình hóa toán học: học sinh tự phát hiện các hình ảnh liên quan đến hai đường thẳng song song trong đời sống và tính số đo góc liên quan.

b) Nội dung: Mô tả rõ yêu cầu học sinh phát hiện/đề xuất các vấn đề/tình huống trong thực tiễn gắn với nội dung bài học và vận dụng kiến thức mới học để giải quyết.

Học sinh thực hiện (ở nhà hoặc ngoài giờ lên lớp) một trong các nhiệm vụ:

  • Nhiệm vụ 1: Chụp ảnh hoặc vẽ lại một hình ảnh có các đường kẻ song song bị một đường chéo cắt qua (mái nhà, thang, hàng rào); đo (hoặc ước lượng) một góc và tính các góc còn lại dựa vào tính chất đã học.
  • Nhiệm vụ 2: Vẽ một điểm và một đường thẳng tùy chọn; vẽ đường thẳng song song duy nhất qua điểm đó bằng eke; giải thích căn cứ theo tiên đề Euclid.

Trao đổi GV – HS (gợi ý):

  • GV: Bài em làm thuộc dạng nào? Nêu 2–3 bước giải.
  • HS (mong đợi): Phân loại và trình bày lời giải.
  • GV: Em kiểm tra lại đáp số thế nào?
  • HS (mong đợi): Thay ngược, vẽ hình hoặc đối chiếu SGK.

c) Sản phẩm: Nêu rõ yêu cầu về nội dung và hình thức báo cáo phát hiện và giải quyết tình huống/vấn đề trong thực tiễn.

Bài viết/hình vẽ ngắn (kèm ảnh nếu có): mô tả tình huống thực tế; số liệu góc tính toán chính xác; nhận xét bằng ngôn ngữ hình học đã học.

Bài làm có lời giải hoặc trao đổi miệng.

d) Tổ chức thực hiện: Giao cho học sinh thực hiện ngoài giờ học trên lớp và nộp báo cáo để trao đổi, chia sẻ và đánh giá vào các thời điểm phù hợp trong kế hoạch giáo dục môn học/hoạt động giáo dục của giáo viên.

  • Giao nhiệm vụ: Giáo viên giao bài vận dụng cuối tiết; nêu tiêu chí đánh giá (đúng khái niệm, ví dụ thực tế phù hợp).
  • Thực hiện nhiệm vụ: Học sinh làm ngoài giờ; có thể trao đổi qua nhóm lớp khi cần.
  • Báo cáo, thảo luận: Thu sản phẩm vào tiết học sau; chọn một số bài tiêu biểu chia sẻ trước lớp.
  • Kết luận, nhận định: Giáo viên nhận xét theo tiêu chí; khen ví dụ hay, sáng tạo; hệ thống lại kiến thức trọng tâm của bài trước khi chuyển sang Bài 11.